Web Sitemize Hoşgeldiniz 20 Haziran 2019


Atasözlerinin Kökeni ve Yapısal Özellikleri

Atasözü Nedir?

Bir düşünceyi, bir öğüdü, az çok dolaylı olarak, kısaca fakat geniş anlamlı biçimde belirten ve eskiden beri söylenegelen sözlere (Sav, mesel, darbımesel, meşhur söz, atalar sözü”) atasözü denir.

Atasözünün Yapısal Özellikleri

Atasözlerinin özellikleri, biçim özellikleri ve anlatım özelliklerinden giderek ele alınmaktadır. Genel kural niteliğinde olan atasözleri, çeşitli anlatım biçimlerinde söylenmiştir. Bunlar:

  1. Dolaysız Anlatım: Bir kısım atasözü, söyleyeceğini yalın, açık bir biçimde söyler: Ana hakkı ödenmez Çok gezen çok bilir, örneklerinde görüldüğü gibi, dolaysız bir anlatımla söylenmektedir.
  2. Dolaylı Anlatım: Birçok atasözü, söylemek istediğini benzetmeye (mecaza) başvurarak söyler: bu gibi atasözlerinde bir iç anlam bir de dış anlam vardır. Amaç dış anlam yoluyla iç anlamı belirtmektir. Örnek, “Ağlamayan çocuğa mama vermezler”, atasözünün dış anlamı: çocuk ağlayınca maması verilmektedir. İç anlamı ise, hakkını aramayanın hakkını vermezler.

Dolaylı anlatımın yanında yan dolaylı anlatım biçiminde olan atasözleri de vardır. Bu gibi atasözlerinde cümlenin bir bölümü sözcüklerinin kendi anlamını verirken, öbür yansı benzetmeli olur. Örnek: “Güvenme dostuna, saman doldurur postuna”, “Sen doğru ol, eğri belasını bulur”.

  1. Örneklemeli Anlatım: Bir kısım atasözleri temel düşüncelerini herhangi bir durum ya da bir şeyle karşılaştırılarak verirler: ”Acıkmış, kudurmuştan beterdir”-“İnsan söylese söylese, hayvan koklaşa koklaşa”… gibi.
  2. Öykülemeli Anlatım: Az da olsa bazı atasözlerinde bir iki cümleli bir öykücük vardır. Vermek istediği yargıyı bizim çıkarmamızı bekler: “Abdala ‘Kar yağıyor’ demişler”, Titremeye hazırım’ demiş, ”Maymunu fırına atmışlar, yavrusunu ayağının altına almış” gibi.
  3. Konuşmalı Anlatım: Az sayıda atasözü de vermek istediği yargıyı soru ve yanıtından giderek belirtir: ”Kurda ’Neden boynun kalın’ demişler, ‘İşimi kendim görürüm de ondan’ demiş”, ”Yengece ’Niçin yan yan gidersin?’ demişler, ’Serde kabadayılık var’ demiş”… gibi.

 

Atasözlerinde biçim bakımından, belirli kalıplar içinde düşünce ve yargılar verilirken çok kısa cümleler kullanılmıştır. Cümleler genellikle ahenkli ve uyaklıdır. İki cümlecikli atasözlerinde her cümleciği üç heceliden başlayarak on dört heceye kadar ölçülü oldukları görülür. Birkaç örnek verecek olursak: Yaş bitmiş, iş bitmiş. (Üç heceli cümlecikler)Acıkan ne yemez, acıyan ne demez (altı heceli cümlecikler)Anasına bak kızını al, kenarına bak bezini al. (dokuz heceli cümlecikler)

Atasözlerinde en çok geniş zaman kipi kullanılmıştır. Öğüt veren cümleler emir kipiyle, önceden olmuş bir olayı ise miş’li geçmiş kipiyle verirler. Bir işin gerekirliliğini belirten atasözleri gereklilik kipini kullanmıştır. Az sayıda atasözü ise pasif çatılı fiillerle ya da asıl fiiller atılarak söylenmiştir. Genellikle kurallı cümlelerin yanında devrik cümleli atasözleri de vardır.

Atasözlerinin Kökeni

Türk atasözleri Türkçenin en eski metinleri içinde yer almıştır. Bunun ilk örnekleri Göktürk Yazıtlan’nda, (VIII. yüzyılda) görülür.  XI. yüzyıl temel yapıtlarından olan Yusuf Has Hacib’in Kudatgu Biliciyle Edip Ahmet’in “Atabetül Hakayık” eserlerinde atasözleri vardır. Daha sonraki yüzyıllarda Divan ve özellikle Halk Edebiyatı’nda atasözlerine de yer verilmiştir.

Türkçe atasözlerini derleyen kitap XI. yüzyılda yaşamış olan Kaşgarı Mahmut’un “Divan-ü Lugatit Türk” adı eseridir. Yıllar sonra Tanzimat döneminde Şinasi’nin “Durub-i Emsal-i Osmaniye” adlı eserde, “Ahmet Vefik Paşanın” Müntehabau, Durub-i Emsal-i Osmaniye” adlı, Ahmet Midhat Efendi’nin “Atalar sözü” Türki Durab-ı Emsal” adlı eserlerinde atasözleri bir araya getirilmiştir. Cumhuriyet döneminde ise Türk Dil Kurumu tarafından atasözleri ve deyimlerin derlemesi başlatılmıştır. Bu alanda birçok yayın yapılmıştır. En son olarak da Ömer Asım Arsoy, tüm birikimleri değerlendirerek, atasözlerimizi açıklamalarıyla birlikte yayımlamıştır.

Kaynak: www.dershanem.net

(2019-2020) DERS KİTABI CEVAPLARINA ULAŞMAK İÇİN TIKLAYIN!



BU KONUYU SOSYAL MEDYA HESAPLARINDA PAYLAS

Yorumlar

Henuz yorum yapilmamis.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.